W imieniu Komitetu Naukowego i Organizacyjnego zapraszam do udziału w konferencji naukowej „Cornea ACADEMY 3. Edycja”, która odbędzie się w dniach 16-17 stycznia 2026 roku w Lublinie. Podczas konferencji zostaną poruszone tematy dotyczące nowoczesnej diagnostyki i leczenia schorzeń rogówki oraz przedniego odcinka oka. Wydarzenie zgromadzi uznanych ekspertów i praktyków, którzy zaprezentują aktualne trendy, najnowsze osiągnięcia naukowe oraz innowacyjne metody. Będzie to także wyjątkowa okazja do wymiany doświadczeń między specjalistami, poszerzania wiedzy praktycznej
i budowania współpracy w środowisku okulistycznym. Konferencja łączy wysoki poziom merytoryczny z atmosferą sprzyjającą integracji i dyskusji nad wyzwaniami współczesnej okulistyki.

Serdecznie zapraszam Państwa do udziału w konferencji!

Do zobaczenia w Lublinie!

prof. dr hab. n. med. Tomasz Żarnowski
Przewodniczący Komitetu Naukowego i Organizacyjnego

Dorota Pożarowska, Tomasz Żarnowski
Klinika Diagnostyki i Mikrochirurgii Jaskry Uniwesytetu Medycznego w Lublinie
Kierownik: prof. dr hab. Tomasz Żarnowski

Jaskra jest grupą chorób, których wspólną cechę stanowi charakterystyczna zanikowa neuropatia nerwu wzrokowego. Objawia się ona powstawaniem typowych zmian w obrębie tarczy nerwu II i typowych zmian w polu widzenia. Choroba ta ma charakter progresywny a nieleczona doprowadza do nieodwracalnej utraty widzenia. W istocie, jaskra jest drugą, najważniejszą przyczyną ślepoty na świecie. Ocenia się, że choruje na nią obecnie 64,3 mln ludzi, co stanowi ok 3,5 % naszej populacji. Co więcej, ze względu na starzenie się naszej populacji, prognozuje się, że liczba chorych na to schorzenie osiągnie nawet 111,8 mln w roku 2040. W Polsce jaskrą dotkniętych jest obecnie ok 800 tys. osób.

Ślepota spowodowana jaskrą jest nieodwracalna, a celem leczenia jest jedynie zatrzymanie lub zwolnienie jej progresji. W chwili obecnej jedynym leczeniem o udokumentowanej skuteczności jest obniżanie ciśnienia wewnątrzgałkowego stanowiącego czynnik ryzyka choroby. W wachlarzu terapeutycznych możliwości dostępne są zarówno środki farmakologiczne stosowane miejscowo w postaci kropli, laseroterapia, jak i techniki chirurgiczne. O wyborze konkretnej formy terapii przesądza wiele czynników: wiek pacjenta, stan ogólny jego zdrowia, tolerancja leków podawanych do oczu, stosowanie się do zaleceń lekarskich, ale też stopień zaawansowania choroby. W przypadku braku reakcji na leczenia farmakologiczne i/lub laserowe, nietolerancji przyjmowanych leków, znacznej przewidywanej długości życia lub konieczności znacznego obniżenia ciśnienie wewnątrzgałkowego konieczne jest zastosowanie leczenia zabiegowego.

Klasycznym zabiegiem chirurgicznym stosowanym w leczeniu jaskry jest trabekulektomia wprowadzona w latach 60-tych ubiegłego stulecia przez Cairnsa. Pomimo modyfikacji jakie przeszła przez lata jej stosowania stanowi ciągle złoty standard tej chirurgii. Polega ona na wytworzeniu kontrolowanej, kilkustopniowej przetoki w twardówce, umożliwiającej filtrację cieczy wodnistej z gałki ocznej pod spojówkę. Ciecz wodnista uzyskuje możliwość odpływu z oka, dzięki czemu ciśnienie wewnątrzgałkowe obniża się. Niestety chirurgia filtracyjna jaskry obarczona jest stosunkowo znacznym odsetkiem powikłań, jak hypotonia oczna, i związane z nią spłycenie komory przedniej, odłączenie naczyniówki, i makulopatia, rozwój krwawienia nadnaczyniówkowego, zaćmy a nawet jaskry złośliwej. Sama obecność pęcherzyka filtracyjnego może być dla pacjentem źródłem stałego dyskomfortu, ale też niesie ze sobą ryzyko występowania przecieków i infekcji z zapaleniem wnętrza gałki ocznej włącznie. Z drugiej strony naturalny proces gojenia doprowadzić może do zarastania przetoki i niewydolności poduszki filtracyjnej. Stwarza to konieczność stosowania dalszych, często bardziej inwazyjnych procedur chirurgicznych, jak na przykład wszczepianie sztucznych implantów drenujących.

Wszystkie opisane powyżej cechy czynią chirurgię jaskry szczególnie trudną i mniej przewidywalną czy wdzięczną niż techniki stosowane w leczeniu zaćmy, rogówki czy tylnego odcinka oka. Na podkreślenie zasługuje też fakt, że żaden zabiegów stosowanych w chirurgii jaskry nie może przywrócić choremu wzroku, oferując możliwość obniżenia ciśnienia wewnątrzgałkowego daje możliwość zatrzymania lub spowolnienia choroby, a zatem uniknięcia całkowitej ślepoty. Dlatego też chirurgią jaskry zarówno w Polsce jak i na świecie chce zajmować się jedynie wąskie grono chirurgów okulistów. Ocenia się również, że procedur chirurgicznego leczenia jaskry wykonuje się ciągle za mało. Statystyki pokazują, że pod tym względem sytuacja w Polsce jest szczególnie zła. Na tle Europy, na liczbę 100 tysięcy mieszkańców wykonujemy więcej zabiegów jedynie od Ukrainy. Analiza przeprowadzona przez Konsultanta Krajowego w dziedzinie Okulistyki, prof. dr hab. Marka Rękasa wykazała, że polskimi ośrodkami wykonującymi najwięcej operacji przeciwjaskrowych w leczeniu swoich chorych, są ośrodki warszawskie i lubelski. Klinika Diagnostyki i Mikrochirurgii Jaskry Uniwersytetu Medycznego w Lublinie pod kierownictwem profesora dr hab. Tomasza Żarnowskiego od lat stosuje w leczeniu pozostających pod jej opieką pacjentów różne procedury chirurgiczne. Sama technika trabekulektomii wykonywana przez zespół kliniki jest stale modyfikowana i doskonalona. W jednostce stale prowadzone są badania nad zastosowaniem adiuwantów zwiększających przewidywalność i skuteczność tych zabiegów. Ośrodek może także poszczycić się największym w Polsce doświadczeniem we wszczepianiu jednego ze sztucznych implantów drenujących - zastawki Ahmeda.

Jako, że klasyczna chirurgia przetokowa stosowana w chirurgicznym leczeniu jaskry obarczona jest możliwością licznych powikłań od dawna poszukuje się innych, alternatywnych, bezpieczniejszych technik. Poszukiwania takie zaowocowały wprowadzeniem nowych procedur zabiegowych, tzw. chirurgii minimalnie inwazyjnej (MIGS-minimally invasive glaucoma surgery). Są to zabiegi, które charakteryzują się może mniejszą skutecznością niż klasyczne operacje filtracyjne, ale za to mają większy profil bezpieczeństwa. Dlatego też mogą być stosowane w mniej zaawansowanych stadiach choroby. W 2014 roku Amerykańskie Towarzystwo Jaskrowe razem z FDA określiło jako MIGS: „procedury zwiększające odpływ cieczy wodnistej z oka, z zastosowaniem implantów lub bez, z dostępu z zewnątrz lub wewnątrz, wykonywane bez lub z minimalnym nacięciem twardówki”. Dzisiejsza medycyna oferuje już wiele rożnych możliwości. W kręgu MIGS pzostają: zabiegi zwiększające odpływ cieczy wodnistej drogą konwencjonalną, przez kanał Schlemma (jak kanaloplastyka lub zastosowanie ekspandera Stegmana, i-Stentu, Hydrusa czy trabektomu) lub przez przestrzeń nadnaczyniówkową (implanty Gold Shunt 2, STARflo, Aquashunt, CyPass, i-Stent Supra). Jednym z takich zabiegów jest też procedura wszczepienia implantu XEN, który umożliwia drenaż cieczy wodnistej z oka do przestrzeni podspojówkowej.

Klinika Diagnostyki i Mikrochirurgii Jaskry Uniwersytetu Medycznego w Lublinie pod kierownictwem profesora dr hab. Tomasza Żarnowskiego stosuje w swoim portfolio wszczepianie implantu XEN od 2017 roku. Certyfikowani chirurdzy z zespołu dysponują już doświadczeniem zdobytym wykonaniem ponad 100 implantacji. XEN (Allergan, USA) jest implantem z wieprzowej żelatyny, poddanej procesowi cross-linkingu z glutaraldehydem. Ma kształt rurki o długości 6mm, i średnicy wewnętrznego światła wynoszącej 45 µm. Jego konstrukcja i działanie wynikają z prawa Hagena-Poiseuille’a. Przy laminarnym przepływie cieczy wodnistej przez implant istnieje możliwość zaprojektowania stentu o takiej długości i świetle wewnętrznym, by mplantten umożliwiał z jednej strony filtrację płynu z oka, a z drugiej strony sam dawał taki opór dla tego przepływu, by nie dochodziło do nadmiernej filtracji i pooperacyjnej hypotonii oka. Eliminuje to konieczność wbudowywania w implant mechanizmu zastawkowego. Stosowany obecnie implant pozwala na filtrację o prędkości 2-2,5 ml cieczy wodnistej/ minutę. Wprowadzany jest on do oka za pomocą specjalnego i jedonorazowego injektora przez igłę o średnicy 27G. Nieuwodniony implant jest bardziej sztywny, jednak po uwodnieniu w środowisku wodnym gałki ocznej „puchnie” z zachowaniem średnicy wewnętrznego światła. Stanowi to zjawisko pozwalające ustabilizować implant w kanale implantacji, zapobiegające jednocześnie przeciekowi płynu dookoła stentu, z utrzymaniem możliwości filtracji przez centralny kanał implantu. Wskazaniem do procedury wszczepienia omawianego stentu jest jaskra z otwartym kątem przesączania, zarówno pierwotna jak i wtórna w przebiegu zespołu pseudoeksfoliacji (PEX), czy rozposzonego barwnika (PDS), wybrane przypadki jaskry pozapalnej i pourazowej. Warunkiem koniecznym do zakwalifikowania chorego do zabiegu jest obecność u niego otwartego kąta przesączania oraz brak w komorze przedniej oka elementów mogących zablokować wewnętrzne ujście rurki: krwi, ciała szklistego, wysięku zapalnego czy też oleju po zabiegach witreoretinalnych. Jako, że omawiany zabieg prowadzi do wytworzenia poduszki filtracyjnej warunkiem jego powodzenia jest również obecność prawidłowej, ruchomej spojówki na miejscem planowanej lokalizacji wszczepu. Preferowanym miejscem jest nosowo-górny kwadrant gałki ocznej. Zabieg implantacji XEN-u można łączyć z usunięciem zaćmy i wszczepieniem soczewki wewnątrzgałkowej. Taką jednoczasową procedurę łączoną wykonuje się nie tylko w celu usunięcia współistniejącego z jaskrą zmętnienia soczewki i poprawy widzenia chorego, ale też w celu pogłębienia komory przedniej i poszerzenia kąta przesączania w celu umożliwienia wprowadzenia implantu.

Sama procedura wszczepienia implantu XEN jest stosunkowo prosta i powtarzalna. Zabieg wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym, zwykle okołogałkowym. W miejscu planowanego wprowadzenia implantu wykonuje się markerem znak lokalizacyjny 3 mm od rąbka a następnie podaje się podspojówkowo ok 0.1 ml mitomycyny o stężeniu 0,01% Po przeciwnej stronie, w kwadrancie dolno-skroniowym rąbka wykonuje się następnie samouszczelniające się wejście do komory przedniej o długości1,8 mm i podaje wiskoelastyk. Następnie przez wykonane cięcie wprowadza się injektor. Dochodząc do kąta przesączania w kwadrancie górno- nosowym poprzez beleczkowanie i twardówkę wyprowadza się igłę injektora w zaznaczonym miejscu, ok 3 mm od rąbka rogówki pod spojówkę. Następnie wykorzystując mechanizm tłoczący urządzenia wprowadza się przez igłę implant w wytworzony nią kanał. Prawidłowo umieszczony implant ma koniec wewnętrzny o długości 1 mm pozostający w komorze przedniej, jego 2 mm środkowe biegną śródtwardówkowo, a 3 mm zewnętrzne widoczne są pod spojówką gałkową, gdzie odprowadzana jest ciecz wodnista z oka (RYC 1,2 a i b). Dalsze etapy to sprawdzenie lokalizacji implantu za pomocą soczewki gonioskopowej, usunięcie injektora, sprawdzenie filtracji, aspiracja wiskoelastyku i uszczelnienie portu operacyjnego. Filtrację i obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego uzyskuje się bezpośrednio po zabiegu. Chory po takiej operacji otrzymuje krople z antybiotykiem prze okres około tygodnia a krople steroidowe przez okres około 3 mcy. W okresie tym kształtuje się morfologia poduszki filtracyjnej (RYC. 3).

Zabieg implantacji XEN jest procedurą obarczoną bardzo niewielkim odstetkiem powikłań. Niekiedy obserwowane są niewielkie krwawienia do komory przedniej oka. Spłycenie komory przedniej i hypotonia oczna, odsłonięcie implantu występują bardzo rzadko. Ocenia się, że stosując opisaną metodę chirurgicznego leczenia jaskry uzyskuje się spadek ciśnienia wewnątrzgałkowego po roku obserwacji rzędu 29,4%- 36,4%. Z biegiem czasu większość operowanych chorych wymaga dodatkowego podawania miejscowych leków hypotonizujących, ale ich liczba i częstość podawania jest znacząco mniejsza niż przed wdrożoną procedurą chirurgiczną. U znaczącego odsetka wykonuje się dodatkowo rewizję miejsca filtracji. Nawet jednak w takich przypadkach zastosowanie tej mniej inwazyjnej metody pozwala osiągnąć satysfakcjonujące obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego chociaż na jakiś czas, odraczając konieczność późniejszego zastosowania bardziej inwazyjnych technik. Skumulowany całkowity sukces zabiegów implantacji XEN wynosił w opublikowanych analizach: 40,0% do 41,7%, zaś sukces częściowy, gdy chorzy pooperacyjnie przyjmowali dodatkowo hypotonizujące leki: 66,7%-88,9%.

Implantacja XEN jest procedurą stosunkowo młodą, dlatego też brak jest jeszcze wyników obserwacji długoterminowych jak: odległy efekt hypotonizujący, czy wpływ obecności implantu na śródbłonek rogówki. Klinika Diagnostyki i Mikrochirurgii Jaskry Uniwersytetu Medycznego w Lublinie będzie mogłą zabrać znaczący głos w tej dyskusji.

Piśmiennictwo u autorki.